Klaustrofobiczny koszmar w czterech ścianach – czy Louis Leterrier zrzuca maskę twórcy widowisk?

Moje pierwsze naprawdę mocne, fizyczne wręcz zetknięcie z tym seansem nastąpiło nie w chwili, gdy bohaterowie po raz pierwszy zdali sobie sprawę z absurdu swojego położenia, ale w bardzo konkretnej, niemal całkowicie nieruchomej scenie z samego początku filmu. Pamiętam to uczucie niezwykle wyraźnie: siedziałem w głębokim, nieco zbyt miękkim fotelu kinowym, w sali, w której klimatyzacja szumiała cicho, siejąc lekki, przejmujący chłód. Obraz na ekranie nagle stracił dynamiczne tempo, a kamera prowadzona przez operatora zastygła na długie, niemal znoszące cierpliwość minuty w dławiącym, ciasnym zbliżeniu na twarz Grety Lee. Bohaterka stoi w wąskim, mrocznym korytarzu, tuż przed uchylonymi zaledwie na szerokość dłoni drzwiami wyjściowymi z domu. Wokół panuje absolutna, wręcz sakralna cisza, przerywana jedynie przez jej urwany, drżący, pociągający nosem oddech, w którym słychać było każdy drobny pęcherzyk powietrza i niewyrażony płacz. Zza tych niedomkniętych drzwi nie dobiega żaden rozpoznawalny dźwięk. Nie widać tam absolutnie niczego poza nienaturalną, gęstą, niemal oleistą mgłą lub nieprzeniknioną, pożerającą światło ciemnością. A jednak bohaterka nie potrafi zrobić ani jednego kroku naprzód. Jej ciało jest usztywnione, spięte w anatomicznym geście obrony. Widziałem w jej oczach – w tych lekko wilgotnych, rozszerzonych źrenicach odbijających resztki wątłego światła – czystą, paraliżującą grozę. To był ten pierwotny, atawistyczny lęk przed przekroczeniem progu, który w jednej chwili przestał być zwykłą granicą między bezpiecznym domem a ulica, a stał się krawędzią niezbadanej, pożerającej przepaści. To był moment, w którym film bezapelacyjnie mnie złapał za gardło. Poczułem fizyczne ściśnięcie w żołądku, cichy odruch skurczu mięśni, i szczerze uwierzyłem, że czeka mnie wyjątkowo wyrafinowane, powściągliwe i dojrzałe studium lęku przestrzennego.

Siedząc wtedy w ciemności, doskonale pamiętałem, z jakim nastawieniem przekraczałem próg sali kinowej i jakimi oczekiwaniami karmiłem się przez ostatnie tygodnie przed tą projekcją. Znałem przecież doskonale dotychczasowy dorobek zawodowy Louisa Leterriera. W mojej pamięci krytyka filmowego jego nazwisko nieodłącznie wiązało się z rozbuchanymi komercyjnie, wysmakowanymi formalnie, ale jednak mocno powierzchownymi widowiskami. Pamiętałem feerię świateł i frenetyczne tempo „Iluzji”, potężne, generowane cyfrowo uderzenia w „Incredible Hulk” czy wreszcie przesycone czystą adrenaliną, absolutnie nierealistyczne i pędzące na złamanie karku akcje z kolejnych odsłon serii „Szybcy i wściekli”. Byłem nieprawdopodobnie ciekawy, jak twórca nawykły do pracy z gigantycznym budżetem, dziesiątkami kaskaderów, wybuchami i wielkomiejskim zgiełkiem odnajdzie się w skrajnie kameralnej, wymagającej precyzji dłuta formie thrillera psychologicznego z elementami horroru i kina science fiction. Prosta na pierwszy rzut oka historia zwyczajnej rodziny uwięzionej we własnym domu przez niewytłumaczalne, osaczające ich z zewnątrz zagrożenie, z nieubłaganie kurczącymi się zapasami pitnej wody i jedzenia, wydawała mi się idealnym poligonem doświadczalnym dla kogoś, kto próbuje całkowicie przewartościować swój język filmowy i udowodnić, że potrafi opowiadać o człowieku, a nie tylko o efektach specjalnych. Liczyłem gorąco na to, że obok rewelacyjnej Grety Lee i charyzmatycznego Wagnera Moury, a także towarzyszącej im na ekranie obsady – Rileya Chunga, Noaha Alexandra Sosnowskiego, Emmy Ho, Gabriela Barbosy, Arden Cho i Audrey Anderson – zobaczę prawdziwy, mięsisty dramat jednostek osaczonych przez nieznane, skazanych na izolację i obserwujących powolną, bolesną degradację wzajemnego zaufania.

Gdy jednak obserwowałem rozwijającą się powoli opowieść, z każdą kolejną minutą nie mogłem oprzeć się niepokojącemu wrażeniu, że Leterrier toczy na ekranie nieustanną, niezwykle wycieńczającą walkę ze swoimi własnymi, mocno zakorzenionymi nawykami reżyserskimi. Z jednej strony wyraźnie widać tu ogromną staranność w budowaniu mikro-napięcia, intencjonalną rezygnację ze spektakularnego rozmachu oraz próbę skupienia się na gęstej, niemal namacalnej atmosferze osaczenia. Z drugiej zaś strony, niemal przy każdej większej kulminacji emocjonalnej miałem dotkliwe poczucie, że reżyser po prostu nie ufa w pełni powściągliwości. Jakby bał się, że widz ulegnie nudzie, jeśli ekran na chwilę zastygnie w bezruchu. Zamiast pozwolić wydarzeniom wybrzmieć, próbuje narzucać scenom tempo rodem z kina akcji. Tam, gdzie opowieść aż prosiła się o przedłużoną, dławiącą ciszę, o powolne, niemal bezlitosne przyglądanie się rozkładowi więzi społecznych i rodzinnych między bohaterami, Leterrier zbyt szybko i bezwzględnie serwował rwane cięcia montażowe, gwałtowne roszady kamery i niepotrzebne przyspieszenia narracyjne. To sprawiało, że chociaż poszczególne sekwencje potrafiły mnie autentycznie przerazić swoją surowością i dusznością, cały wywód reżyserski stale tracił swój naturalny rytm. Oglądając to, miałem poczucie, że film chwieje się niebezpiecznie między wyciszonym, klaustrofobicznym dramatem zamkniętej przestrzeni a konwencjonalnym, powtarzalnym thrillerem survivalowym, w którym najważniejsze staje się czyste napędzanie akcji.

To, co mimo tych narracyjnych pęknięć niezwykle mocno zapadło mi w pamięć, to warstwa wizualna filmu – to właśnie ona w dużej mierze trzymała moją uwagę przy ekranie i nie pozwalała mi odwrócić wzroku. Operator wykonał tutaj fantastyczną, wręcz mistrzowską pracę, zamieniając znaną każdemu, oswojoną przestrzeń mieszkalną w mroczny, duszny i bezwzględny labirynt bez wyjścia. Pamiętam do dziś sposób, w jaki kamera śledzi postaci w wąskich korytarzach i zaciemnionych pokojach – jest niemal przyklejona do ich ramion, pleców i potylic, drży delikatnie wraz z ich krokiem, skutecznie ograniczając nasze pole widzenia wyłącznie do tego, co w danej sekundzie widzą sami bohaterowie. Nie ma tu szerokich, bezpiecznych ujęć planu pełnego, które dałyby widzowi poczucie kontroli nad przestrzenią. Operowanie światłem i cieniem zasługuje w tym przypadku na osobne, głębokie uznanie. Mrok w tym filmie nie jest jedynie zwykłym brakiem żarówki czy estetycznym dodatkiem; ma swoją własną, gęstą, niemal fizyczną masę. Z prawdziwym zachwytem obserwowałem, jak wraz z upływem kolejnych dni ekranowych i narastaniem kryzysu, kolorystyka wnętrz powoli, ale bezpowrotnie blaknie. Porażająca była ta wizualna ewolucja: przejście od ciepłych, domowych, bezpiecznych brązów, ugru i ochry, które witały nas w pierwszych minutach, do brudnych, chłodnych szarości, odcieni sepii i głębokich, smolistych czerni. Oglądanie tego wizualnego wygaszania domowego ogniska wywoływało we mnie wyjątkowo dotkliwe, wręcz somatyczne uczucie klaustrofobii. W pewnym momencie złapałem się na myśli, że ściany pokazywanego na ekranie budynku rzeczywiście zacieśniają się z każdą minutą seansu, odbierając tlen nie tylko bohaterom, ale i osobom zgromadzonym na sali kinowej.

Równie potężnym, a momentami wręcz potężniejszym narzędziem w rękach twórców okazała się warstwa dźwiękowa, która w wielu kluczowych momentach działała na moje zmysły znacznie silniej niż to, co bezpośrednio widziałem na ekranie. Bardzo oszczędna, minimalistyczna ścieżka dźwiękowa została w idealny sposób wkomponowana w naturalną, przerażającą audialność domowego wnętrza. W trakcie seansu kilkukrotnie pochylałem się do przodu w fotelu i niemal całkowicie wstrzymywałem oddech, przysłuchując się cichym, pojedynczym pukaniom, niepokojącym, pękającym trzaskom wysuszonej drewnianej podłogi czy stłumionym, trudnym do jednoznacznego zidentyfikowania odgłosom dobiegającym zza grubej ściany lub ze stropu. Ten audialny terror został wyreżyserowany z ogromną precyzją. Dźwięk stawał się w rękach Leterriera osobną, nienazwaną, niematerialną siłą, która bezustannie, bez uciekania się do tanich chwytów, przypominała widzowi o zewnętrznym, nieustępliwym niebezpieczeństwie. Kiedy w głębokiej nocy bohaterowie nagle zamierali w całkowitym bezruchu, wpatrując się w sufit i słuchając omamów własnego zmęczonego umysłu lub realnych, rytmicznych stukotów w dach, ja również w sali kinowej bezwiednie napinałem mięśnie karku. Czekałem z przyspieszonym biciem serca na jakikolwiek, choćby najmniejszy sygnał dźwiękowy mówiący o tym, z czym właściwie mamy do czynienia – z siłą nadprzyrodzoną, zjawiskiem natury czy może z przerażającym wytworem ludzkiej paranoi.

Na absolutne wyróżnienie zasługują tu również kreacje aktorskie, które stanowią prawdziwy, niewzruszony fundament tej opowieści. To właśnie na twarzach i ciałach wykonawców opiera się cały ciężar emocjonalny tego zamkniętego dramatu. Greta Lee jest w swojej roli niezwykle magnetyczna, powściągliwa i przejmująca. Ma w sobie coś z najlepszych aktorek kina psychologicznego, potrafiąc przekazać najbardziej skomplikowane niuanse matczynego strachu, bezsilności i desperacji za pomocą samych tylko spojrzeń, drobnych drżeń powiek i zaledwie zauważalnych gestów ręki, bez jakiegokolwiek nadekspresyjnego krzyku czy histerii. Świetnie, niemal symfonicznie partneruje jej Wagner Moura. Jego postać wnosi do filmu głęboką, poruszającą i niezwykle bolesną paranoję. Proces jego psychicznej degradacji – to konsekwentne, powolne przechodzenie od racjonalnego, męskiego niedowierzania i próby opanowania sytuacji, aż do skrajnej, desperackiej obrony podstawowych zapasów wody pitnej przed kimkolwiek – ogląda się z prawdziwym, fizycznym wręcz ukłuciem w sercu. Bardzo przekonująco i dojrzałe wypada także młodsza część obsady oraz aktorzy tworzący drugi plan: Riley Chung, Noah Alexander Sosnowski, Emma Ho, Gabriel Barbosa, Arden Cho i Audrey Anderson. Każde z nich, niezależnie od czasu ekranowego, wnosi do tej przestrzeni własny, odrębny ton lęku. Wszyscy oni tworzą na początku niezwykle spójny, zgrany organizm rodzinno-towarzyski, którego powolne pękanie w szwach, kruszenie się więzi pod wpływem pragnienia i niepewności ogląda się z rosnącym, nieprzyjemnym dyskomfortem.

W swojej warstwie znaczeniowej i filozoficznej „Ostatni dom” ewidentnie próbuje być czymś więcej niż tylko prosta, gatunkowa opowieść o fizycznym uwięzieniu – w zamierzeniu twórców to uniwersalna metafora nagłego, nieodwracalnego załamania się bezpiecznego, znanego nam świata oraz próba odpowiedzi na pytanie o ostateczne granice naszej ludzkiej wytrzymałości i moralności. Reżyser świadomie stawia swoich bohaterów w sytuacji skrajnej deficytowości materialnej. Brak wody w kranach, gasnące światło i drastycznie kurczące się racje żywnościowe stają się katalizatorem, który bardzo szybko odziera ich z kulturowych masek, obnażając najprostsze, pierwotne, wręcz zwierzęce instynkty przetrwania. Wyjątkowo przekonywał mnie ten dobrze poprowadzony wątek ukazujący, jak nieprawdopodobnie szybko cała nasza cywilizacyjna ogłada, wieloletnie przyjaźnie i rodzinna solidarność potrafią ustąpić miejsca panicznej nieufności, bezwzględnemu egoizmowi i zatruwającej wszystko podejrzliwości w momencie, gdy z naszej codzienności znika podstawowe poczucie bezpieczeństwa. Niestety, choć te psychologiczne, socjologiczne i egzystencjalne pytania są niezwykle trafne, aktualne i uniwersalne, sam film nie potrafi zgłębić ich wystarczająco daleko. Zbyt często zadowala się jedynie pobieżnym zasygnalizowaniem problemu lub zrzuceniem go na karb gatunkowej kliszy, zamiast z bezwzględną konsekwencją doprowadzić go do ostatecznej, wstrząsającej konkluzji.

Mimo tak wielu sprawnie zrealizowanych elementów formalnych i dojrzałych kreacji aktorskich, w drugiej połowie filmu nadszedł dla mnie moment głębokiego zwątpienia, rozczarowania i znużenia, którego jako krytyk nie potrafię i nie chcę zignorować. Mniej więcej po godzinie seansu poczułem nagle, że dobrze naoliwiona dotąd dynamika opowieści utknęła w martwym, niezwykle uciążliwym punkcie, a cała konstrukcja dramaturgiczna zaczęła kręcić się w ciasnym kółku. Reżyser, zamiast podbijać stawkę lub zmieniać wektory napięcia, zaczął serwować mi po raz kolejny dokładnie ten sam zestaw emocjonalno-fabularny: kolejna burzliwa kłótnia o podział resztek wody, niepokojący, stłumiony hałas za ścianą, ostrożne, pełne lęku podejście do drzwi wyjściowych i następująca po nim kolejna fala narastającej paranoi. Czas trwania filmu, wynoszący godzinę i pięćdziesiąt minut, zaczął mi się w tamtym momencie dotkliwie i boleśnie dłużyć. Sam złapałem się na tym, że zamiast śledzić losy bohaterów z zapartym tchem, zacząłem wiercić się niecierpliwie w fotelu, poprawiać ułożenie rąk na podłokietnikach i z rosnącą rezygnacją zastanawiać się, kiedy twórcy wreszcie przełamią tę narracyjną monotonię i zaproponują coś nowego. Ewidentny brak świeżych, odważnych pomysłów na poprowadzenie i rozwinięcie relacji między postaciami w środkowej części filmu sprawił, że całe to z mozołem wypracowane na początku napięcie uleciało ze mnie niemal całkowicie, pozostawiając jedynie obojętność.

Gdy próbuję zestawić „Ostatni dom” z innymi dokonaniami z bogatego nurtu horroru zamkniętej przestrzeni oraz thrillerów spod znaku science fiction, dzieło Leterriera wypada niestety jedynie przeciętnie i zachowawczo. Kiedy wracam pamięcią do prawdziwych klasyków gatunku, które potrafiły bez trudu utrzymać widza w stanie permanentnego, paraliżującego przerażenia i emocjonalnego szachu na obszarze zaledwie jednego mieszkania, pokoju czy podziemnego schronu, widzę niezwykle wyraźnie, czego filmowi Leterriera zabrakło najbardziej. Zabrakło mu absolutnej odwadze w dokonywaniu skrajnych, bezkompromisowych wyborów narracyjnych i formalnych. Średnia ocen widzów i krytyków, oscylująca wokół poziomu 6.6/10, niezwykle trafnie i punktualnie oddaje ten stan zawieszenia, w jakim znajduje się ta produkcja. Z jednej strony mamy tu bowiem do czynienia ze sprawnie nakręconym, formalnie dojrzałym, kameralnym eksperymentem uznanego reżysera kina akcji, który udowadnia swój wszechstronny warsztat. Z drugiej zaś strony dostajemy film, który ostatecznie bezpiecznie pozostaje w samym środku gatunkowego komfortu – nie decyduje się ani na stać się pełnokrwistym, bezwzględnym horrorem psychologicznym, ani też na rozwijanie tajemnicy w stronę mądrego, głębokiego science fiction.

Dla kogo zatem jest ten film i w jakim nastroju naprawdę warto po niego sięgnąć? Z pewnością znajdzie on swoje zasłużone uznanie wśród tych widzów, którzy w kinie szukają przede wszystkim powolnego, atmosferycznego suspensu, dusznej, wręcz fizycznej atmosfery klaustrofobii oraz dla osób szczerych i ciekawych tego, jak Louis Leterrier poradził sobie z materiałem o tak skrajnie odmiennej skali i budżecie niż jego dotychczasowe, głośne hity. Najlepiej oglądać go w późny, cichy, deszczowy wieczór, będąc w pełni gotowym na opowieść nastawioną na niespieszne budowanie klimatu niepokoju i osaczenia, a nie na dostarczanie ciągłych, wybuchowych bodźców wizualnych. Gdy jednak ostatecznie wstałem z kinowego fotela po wybrzmieniu ostatnich nut muzyki i ruszyłem powoli w stronę wyjścia z sali, zderzając się z chłodnym, nocnym powietrzem tętniącego życiem miasta, wiedziałem już z całą pewnością, że „Ostatni dom” nie zostanie ze mną na dłużej. Pozostawił we mnie jedynie lekkie, gorzkie poczucie niedosytu i żalu za projektem, który przy większej odwadze twórczej mógł stać się czymś prawdziwie wybitnym.