Scena zbrodni

Opis filmu „Scena zbrodni"

Film opowiada o antykomunistycznej czystce w Indonezji w latach 1965-1966, w trakcie której zamordowanych zostało przeszło 500,000 ludzi. Na skutek nieudanego zamachu stanu, doszło do zmiany władzy – obalony został prezydent Indonezji Sukarno, a jego miejsce zajął generał Suharto. Winą za wszczęcie puczu obarczono Indonezyjską Partię Komunistyczną (PKI), co stało się pretekstem dla masowych morderstw jej członków i zwolenników. Obiektem prześladowań byli także przedstawiciele mniejszości chińskiej w Indonezji, intelektualiści i członkowie związków zawodowych – każdy mógł zostać oskarżony o bycie „komunistą”. Ze względu na zimną wojnę likwidacja „komunistów” spotkała się z aprobatą państw zachodnich.

"Scena zbrodni" (oryg. "The Act of Killing") w reżyserii Joshuy Oppenheimera to jeden z najbardziej wstrząsających i przełomowych dokumentów w historii współczesnego kina. Film podejmuje temat masowych czystek politycznych w Indonezji z lat 1965–1966. Po nieudanym zamachu stanu władzę w kraju przejął generał Suharto, a o próbę przejęcia kontroli obarczono Indonezyjską Partię Komunistyczną. Stało się to pretekstem do brutalnego wymordowania ponad pół miliona ludzi – nie tylko komunistów, ale również intelektualistów, związkowców i przedstawicieli mniejszości chińskiej. Sprawcy tych mordów nigdy nie zostali pociągnięci do odpowiedzialności karnej. Co więcej, w dzisiejszej Indonezji wciąż cieszą się statusem bohaterów narodowych, a ich czyny są oficjalnie celebrowane przez państwowe elity. Oppenheimer zastosował niezwykłą i nowatorską metodę realizacyjną. Zamiast skupiać się wyłącznie na relacjach ofiar, oddał głos katom. Głównym bohaterem filmu jest Anwar Congo, dawny przywódca szwadronu śmierci, który bez skrupułów opowiada o zabójstwach dokonywanych własnymi rękami. Reżyser proponuje mordercom odtworzenie ich zbrodni przed kamerą w formie scen inscenizowanych. Sprawcy z entuzjazmem godzą się na ten pomysł, kreując egzekucje w stylach swoich ulubionych gatunków filmowych: hollywoodzkich kryminałów gangsterskich, westernów, a nawet barwnych musicali. Z biegiem czasu ten surrealistyczny proces odgrywania przeszłości zaczyna jednak naruszać psychiczną pancerz Anwara, odsłaniając głęboko skrywane poczucie winy i traumę. Forma wizualna dokumentu jest uderzająca i celowo groteskowa. Kontrast między kiczowatą, wręcz baśniową estetyką odgrywanych scen – jak choćby surrealistyczną sekwencją taneczną przy wodospadzie na wyspie Sumatra – a potwornością opowiadanych historii wywołuje u widza głęboki dysonans poznawczy. Zdjęcia precyzyjnie chwytają absurd politycznej rzeczywistości współczesnej Indonezji oraz intymne, wręcz somatyczne reakcje bohaterów na własne wyznania. Warstwa dźwiękowa potęguje to wrażenie, łącząc radosną muzykę popularną z przejmującą ciszą następującą po szokujących relacjach z tortur. "Scena zbrodni" zdobyła uznanie wybitnych mistrzów kina dokumentalnego, takich jak Werner Herzog i Errol Morris, którzy objęli projekt patronatem jako producenci wykonawczy. Dzieło Oppenheimera zdobyło dziesiątki nagród na całym świecie, w tym nagrodę BAFTA oraz nominację do Oscara. Przede wszystkim jednak film przełamał trwające dekady milczenie wokół indonezyjskiego ludobójstwa, zmuszając zarówno lokalne społeczeństwo, jak i międzynarodową opinię publiczną do konfrontacji z tą tragiczną kartą historii. Dopełnieniem dokumentu stał się zrealizowany dwa lata później film "Scena milczenia".