Szaleni

Opis filmu „Szaleni"

Jean Berlot przyjmuje zaproszenie markiza, który obiecuje pomóc w jego problemach natury psychicznej.

Jan Švankmajer, legendarny czeski twórca surrealistyczny i mistrz animacji, w 2005 roku zaprezentował film „Szaleni” (oryg. „Šílení”), stanowiący bezkompromisowe połączenie kina aktorskiego z charakterystyczną dla reżysera animacją poklatkową. Inspiracją dla powstania scenariusza stała się twórczość Edgara Allana Poe (ze szczególnym uwzględnieniem opowiadań „Przedwczesny pogrzeb” i „System doktora Smoły i profesora Pierza”) oraz filozoficzne pisma Markiza de Sade. Švankmajer we własnym wstępie do filmu określa to dzieło jako „filozoficzny horror”, stanowiący gorzką i wyrazistą medytację nad naturą ludzkiej wolności, represji społecznych i granicy między poczytalnością a obłędem. Głównym bohaterem historii jest młody mężczyzna, Jean Berlot (w tej roli Pavel Liška), który cierpi na nawracające koszmary związane z przymusowym zamknięciem w zakładzie psychiatrycznym i zakładaniem kaftana bezpieczeństwa. Po pogrzebie matki spotyka charyzmatycznego i ekscentrycznego Markiza (gra go Jan Tříska). Arystokrata oferuje Jeanowi pomoc w uporaniu się z paraliżującymi lękami i zaprasza go do swojej wiejskiej posiadłości. Na miejscu bohater staje się świadkiem oraz uczestnikiem dekadenckich, libertyno-anarchistycznych rytuałów. Wkrótce Jean trafia do niezwykłego azylu, w którym granica między pacjentami a lekarzami całkowicie się zaciera, a wyznawana przez gospodarzy filozofia stawia pod znakiem zapytania tradycyjne pojęcia moralności i porządku. Wizualny język filmu pozostaje niezwykle spójny z dotychczasowym dorobkiem czeskiego reżysera. Mroczne, dramatyczne sekwencje aktorskie są regularnie przeplatane turpistycznymi wstawkami animacji poklatkowej, w których głównymi bohaterami są surowe płaty mięsa, ozory, mózgi i gałki oczne, tańczące i ulegające autotroficznym przekształceniom. Wybitna kreacja Jana Tříski jako Markiza przyciąga uwagę ekspresją i magnetyzmem, idealnie kontrastując ze stonowanym, pełnym lęku i zagubienia wystąpieniem Pavla Liški. Zdjęcia Juraja Galvánka oraz Martina Štěpánka podkreślają duszny klimat, a scenografia opracowana przez Evę Švankmajerovą dodaje całości plastycznej głębi. „Szaleni” spotkali się z uznaniem krytyków na całym świecie, ugruntowując pozycję Švankmajera jako twórcy niezależnego i wiernego surrealistycznej poetyce. Film bywa odczytywany jako satyra na współczesne społeczeństwo, oscylujące między absolutnym permisywizmem a represyjnym autorytaryzmem. Obraz zdobył prestiżowe nagrody w Czechach i został zgłoszony jako oficjalny czeski kandydat do Oscara, do dziś pozostając jednym z najważniejszych osiągnięć europejskiego kina surrealistycznego XXI wieku.